TVRDA P^ENICA

= Ovaa bro{ura nastana kako rezultat na potrebite za zapoznavawe na odredeni specifi~nosti koi gi ima tvrdata p~enica kako vo morfolo{kite karakteristik= i, tehnologijata vo proizvodstvoto, razlikite za raspoznavawe od mekata p~enic= a i od posebno zna~ewe za ovoj vid e kvalitetot koj e definiran za odredeni pazari. Bidej}i ovoj vid uspeva i najdobar kvalitet dava vo potopli podra~ja, negoviot areal na {irewe e ograni~en. Vo Republika Makedonija istata se odgleduva vo potoplite reoni k= ako esenska kultura, no mo`e da se odgleduva i vo drugite reoni na ograni~eni povr{ini so proletni sorti.

= Melni~kata industrija koja prerabotuva meka p~enica, a isto taka proizveduva leb i beli pe~iva uvezuva tvrda p~enica vo vid na gris ili namensko bra{no. Do kolku p= ak se ponudi tvrda p~enica na ovie mlinovi i pokraj potrebite od istata, tie n= e bi ja prifatile, bidej}i treba posebna tehnologija za melewe koja bara vlo`uva= we na dodatni sredstva. Zatoa pri proizvodstvoto treba da se dogovori i plasma= n.

&n= bsp; Vo dosega{niot period malku se vr{eni ispituvawa okolu proizvodstvoto na tvrda= ta p~enica. Voglavno ispituvawata se vr{eni so doma{ni sorti za nivno priznava= we. Vo idnina treba da se pristapi pos= eriozno i da se vr{at vo kontinuitet ispituvawa i so stranski sorti. Celta na vakvi= te ispituvawa bi bila voveduvawe na sorti pootporni na niski temperaturi, a istovremeno koi }e go zadovolat i baraniot kvalitet.

&= nbsp; Bro{urata e nameneta kako prira~nik za zemjodelskite proizvoditeli i zdru`enija, stru~wa-cite vo proizvodstvoto i t.n.

1. RASPROSTRANETOST=

Vo vidot tvrda p~enica preovladuvaat proletni ili zimsko-proletni formi= . Se sre}avaat do 40-45^o sev. geogravska {iro~ina i do 3000 metri nadmorska viso~ina. Vo svetot tvrdata p~enica se odgleduva na okolu 17 mili= oni ha. odnosno taa zavzema okolu 8,0% od vkupnoto proizvostvo na p~enica.=

Vidot e najmnogu rasprostranet po krajbre-`ieto na Sredozemnoto More, vo stepskite oblasti na SSSR, kako i vo Severna Amerika, Argentina i Avstralij= a.

Vo Republika Makedonija vidot tvrda p~enica zavzema od 3-5% od vkupnoto proizvodstvo na p~enica i se odgleduva vo potoplite reoni; Gevgelisko, Strumi~ko, Demirkapisko, Negotinsko, Kavadare~ko i dr.

=

2. NAMENA (ISKORISTUVAWE) =

&n= bsp;

&= nbsp; Vo svetot, vo razvienite industriski zemji proizvodstvoto na testenini se pravi isklu~ivo od tvrda p~enica.

&= nbsp; Testeninite od tvrda p~enica se daleku pokvalitetni vo estetska smisla i pogodni za ~uv= awe na podolg period bez da se namali ili vlo{i nivnata nutritivna vrednost.

&= nbsp; Nekoi proizvoditeli se u{te proizveduvaat testenini od mekite p~enici, koi se odlikuvaat so visoka staklavost. Za da se dobie `oltata boja na testeninite= , vo bra{noto od mekata p~enica se dodavaat `ol~ki od jajca. No takvite testenini pri vareweto se zalepuvaat i razvaruvaat , ja gubat formata, a kako najnepo= `elna osobina takvite proizvodi brzo se rasipuvaat, nemaat podolg period na ~uvaw= e.

Pokraj toa {to p~enicata e najva`na poledels= ka kultura taa e i najva`en zemjodelski proizvod. Hranlivata vrednost na bilo = koj produkt od p~eni~no bra{no se odreduva so kalori~nosta, svarlivosta i sodr`inata na vitamini, amino-kiselini, mineralni materii, nezasiteni masni kiselini.

= Najdobro bra{no za proizvodstvo na testen= ini e bra{noto proizvedeno od tvrda p~enica. Kako {to e poznato taa ima visoka sodr`ina na belkovini, cvrsto i kratko lepilo, otporno na rastegnuvawe. Visokoceneto e zrnoto koe sodr`i specijalni pigmenti, a osobeno `oltiot pigment-ksantofil. Proizvodite od ova bra{no se odlikuvaat so `oltenikava b= oja, visoka staklavost, otpornost na mehani~ki napregnuvawa, a pri vareweto ne se zalepuvaat i razvaruvaat. Od sodr`inata i kvalitetot na belkovinite vo zrno= to zavisi i zagubata na suvite materii pri vareweto na testeninite. No kako {to istaknuvaat nekoi tehnolozi Sozinov, Kozlov, (1970), citat od Vasilevski (1= 999), sodr`inata na belkovinite preku 18% po pravilo e nepo`elno. Zrnoto so pogol= ema sodr`ina na belkovini ~esto e {turo, so {to se namaluva prinosot na krupici= , a makaronskoto testo od takvi krupici ima zgolemena rasteglivost, pri {to doa|a do komplikacii vo procesot= na proizvodstvo na makaroni.

= Testeninite (makaroni, fide, {pageti, listovi, kori, lazawi i dr.) i srodnite proizvodi za da se pu{tat vo promet, treba da ispolnuvaat nekoi uslovi: da se so izedna~ena boja, so svojstven miris i vkus, celi, so= odredena koli~ina na sol, odreden stepen na kiselost i vla`nost, bez prisustvo na primesi ili insekti. Testeninite vo promet se pu{taat samo vo originalno pa= kuvawe so soodvetna deklaracija. = ;

Vo zavisnost od uslovite na odgleduvawe pri povla`ni uslovi kaj tvrdata p~enica se formiraat pogolem procent na bra{navi zrna, a pomal proc= ent na staklavi zrna. Bra{navite = zrna se odlikuvaat so poslab kvalitet, odnosno pomal procent na surovi proteini = a so toa i pomala koli~ina na suv i vla`en gluten (tab.1).

Tabe 1. Kvalitetni svojstva kaj tvrdata p= ~enica

Osobini	Surovi proteini(%)	Vla`en gluten (%)	Suv gluten (%)
Staklavi zrna	12,1-13,2	33,6	10,7
Bra{navi zrna	8,6-10,6	19,2	6,7
Indeks bra{navi zrna=3D100	146,6-133,9	175,0	159,7

= Isto taka bra{navite zrna sodr`at i pomal % na `olt pigment (ksantofil).

= Pokraj koristeweto na tvrdata p~enica za testenini, taa kaj na{iot narod se korist= i za varewe na celoto zrno i se smeta kako dietalna hrana.

= Spored podatoci od literatura, od ispitu-= vaweto na pogolem broj avtori, nutritivnata vrednost na celoto zrno (za varewe) e pomala kaj tvrdata p~enica vo sporedba so mekata p~enica (tab.3).

= Od ispituvawata za kvalitetot i hemiskiot sostav na p~enicite (tvrda i meka) od reonot = Skopje, vo tab. 3 se izneseni razlikite vo nutr= itivnata vrednost me|u tvrdata i mekata p~enica.

Tab. 2. Kvalite= tot i hemiskite svojstva, spored Nikolovska (1995).

Kval= itetna osobina	Meka p~enica	Tvrda p~enica	Indeks tvrda=3D100
Masa= na 1000 zrna (g)	40-5= 0	45-5= 5	88,9= -90,9
Hekt= olitarska masa (kg/ha)	80-8= 2	76-7= 8	105,= 2-105,1
Stak= lavost (%)	66,5= -85	75-1= 00	88,6= -85,0
Jagl= enohidrati (%)	66,5= -71,5	74,1= -73,2	93,5= -97,6
Suro= vi proteini (%)	13,3= -15,7⁺	11,6= -13,8	114,= 6-113,7⁺
Vla`= en gluten (%)	34,0= -41,0⁺	21,1= -28,1	161,= 1-146,0⁺
Sedi= dimentaciona vrednost (%)	⁺32-45⁺	10-2= 0	320,= 0-225,0⁺
Sodr`ina na mineralni materii (mg/100 g)
Kali= um (K)⁺	466-= 474	296-= 362	157,= 4-130,9
Kalc= ium (Sa)	44,8=	44,6= -45,0	0
Magn= ezium (Mg)	128-= 140⁺	88-9= 6	145,= 5-145,8
Fosf= or (R)	356-= 425⁺	344-= 374	103,= 5-113,6
@ele= zo (Fe)⁺	3,04= -3,90⁺	2,13= -3,88	142,= 7-100,5
Cink= (Zn)	2,11= -2,60	2,24= -2,60	94,2= -0

&= nbsp;

Hranlivata (nutritivna) vrednost (celo zrno) se gleda od sodr`= inata na proteinite, glutenot a posebno kako i najva`niot pokazatel za kvalitetot= na proteinite e sedimentacionata vrednost. Spored ovie rezultati tvrdata p~eni= ca se odlikuva so pomala nutritivna vrednost: pomal procent na proteini, glute= n i pomala sedimentacija vo sporedba so mekata p~enica za 2-3 pati.

&= nbsp; Isto taka tvrdata p~enica e posiroma{na i so mineralni materii, kalium, magneziu= m, fosfor i `elezo vo sporedba so mekata p~enica. Od nutritivna vrednost makrobioti~arite, tvrdata p~enica ne ja prepora~uvaat za varewe (kako celo zrno). Denes vo selekcijata kaj mekata p~enica se sozdadeni sorti na meka p~enica so belo zrno, so visoka nutritivna vrednost daleku podobra za ishra= na na lu|eto (za varewe na celo zrno).

3. PRINOSI

&n= bsp; Prinosot kaj tvrdata p~enica zavisi od brojot na rastenija po m² i e vo zavisnost od seidbenata norma (bidej}i slabo brati) i od produktivnosta na klasot (brojot na zrna i masata na zrna vo klasot). Osnovnoto |ubrewe pri povolni uslovi ja zgolemuva produktivnosta na klasot kaj tvrdata p~enica, a dodeka kaj mekata se zgolemuva brateweto. Prinosot kaj tvrdata p~enica e po= mal za razlika od mekata p~enica kako rezultat na:

&n= bsp; -poslabata otpornost na niski temperaturi seana naesen pri {to posevot ostanuva redok poradi slaboto bratewe, a dodeka pri proletnata seidba pove}e strada od su{= i

&n= bsp; -ima visoko steblo neotporno na polegnuvawe pri {to se odbegnuvaat poplodni povr{ini.

&= nbsp; Poradi ovie pri~ini sprema nekoi podatoci prinosite na tvrdata p~enica vo sporedba= so mekata se pomali za 30% pa i pove}e.

&n= bsp; Prinosite kaj starite sorti i populacii bea niski, dodeka so sozdavaweto na novi sorti prinosite se zna~itelno pogolemi. Spored ispituvawata na Ivanoski (1994), kaj sortata Durum= ka vo uslovi na Skopje pri proletna seidba postignat e prinos nad 5.500 kg/ha.

4. MORFOLO[KI I BIOLO[KI OSOBINI

= ; Korenoviot sistem kaj tvrdata p~enica se sostoi od embrionalen koren-primaren i sekund= aren koren (Sl.2)

Sl. 2. Tv= rda p~enica-faza 3 lista

1. Jazel (koleno) na bratewe, 2. K= orenov del (osetliv na niski temperaturi), 3. Embrionalno koleno na koren 4. Primaren koren, 5. Sekundaren koren, 6. Prvite tri lista.

&= nbsp; Primarniot koren (4) na koj se formira sekundarniot koren (5) se formira od embrionalnoto koleno za koren (= 3). Pome|u embrionalnoto koleno od koe se formira primarniot koren , i kolenoto na bratewe (1) od ko= e se formiraat oddelni bratimki, se najduva korenoviot del (2). Kaj tvrdata p~en= ica poradi pomala sodr`ina na {e}er vo odnos na prvite koren~iwa i kolenoto na bratewe, ovoj korenov del e neotporen na niski temperaturi.

&= nbsp; Embrionalnoto korenovo koleno zavr{uva so svojot razvoj vo faza na 3 lista (6).

&= nbsp; Spored toa se smeta deka tvrdata p~enica, najotporna na niski temperaturi e vo faz= a na formirawe na prvite 2-3 lista.

&= nbsp; Vkupnata korenova masa kaj tvrdata= p~enica e pomala od korenovata masa na mekata p~enica, i okolu 60% se formira vo orani~niot sloj do 10 sm., Popov (1966)

Brojot na primarnite koren~iwa kaj tvrdata p~enica e pogolem (5-7), koi odat dlaboko vo po~vata, i zatoa taa e pootporna na su{a od mekata p~enica<= span style=3D'mso-tab-count:1'> =

&= nbsp; Zabaveniot razvoj na sekundarnite korewa pri tvrdata p~enica e glavna pri~ina {to tvrd= ata p~enica ne oformuva pogolem broj dobro razvieni bratimki t.e se odlikuva so slabo bratewe.

Dokolku p~enicata se see naprolet, treba da se obrne vnimanie na agrotehni~kite merki, za da se obrazuva pogolema sekundarna masa od koja }e zavisi prinosot vo proletni uslovi. Pri vakvata seidba od golemo zna~ewe za prinosot golemo vlijanie imaat proletnata i letnata su{a.=

Tvrdata p~enica seana na esen pomalku brati od mekata, poradi toa {to b= ara povisoka temperatura za bratewe od mekata p~enica, a seana naprolet pove}e brati. Zatoa prinosot kaj tvrdata p~enica pri esenska seidba zavisi od otpornosta na niski temperaturi.

Najosetliv del na niski temperaturi e podzemnoto korenovo koleno koe uginuva na -15^oS, a isto taka i temperaturite od -8^oS= ako se so podolgo traewe predizvikuvaat izmrznuvawe na primarnite koren~iwa, pri toa uginuva del od rastenijata so {to se namaluva prinosot. Pootporna na ni= ski temperaturi e vo vreme na poniknuvawe i prvite 2-3 lista. Po formiraweto na tretiot list i kolenoto na bratewe e formirano, i ako nastapi period na nis= ki temperaturi toa mo`e da pretrpi o{tetuvawe i do potpolno uginuvawe. Spored toa tvrdata p~enica e poose= tliva na niski temperaturi vo faza na bratewe od mekata.

Tvrdata p~enica e pootporna na visoki temperaturi za razlika od mekata.= No sepak tempera-turite nad 25^oS na izvesen na~in ja o{tetuvaat vegetacijata. Na temperatura povisoka od 28 ^oS naj~esto se naru{= uva nalevaweto na zrnoto a zreeweto zabrzuva. Visokite temperaturi od 38-40oS, ja zapiraat vegetacijata, bidej}i rastenijata ne mo`at da ja reguliraat transpiracijata, pri {to doveduva do brzo su{ewe.

&= nbsp; Najva`na odlika na tvrdata p~enica e toa {to taa obrazuva prete`no staklavi zrna, a pomal procent na bra{navi i polubra{navi. Kolkav }e bide procentot na staklavite zrna mnogu zavisi od klimatskite uslovi vo vreme na formirawe i zreewe na zrnoto. Pri su{ni uslovi i bogati po~vi se formiraat zrna so pogo= lema staklavost, a pri vla`ni se formiraat bra{navi zrna. Bra{navite zrna prete`= no se formiraat vo gorniot del na klasot, a pri prete`no vla`ni uslovi vo vrem= e na formirawe na zrnoto, bra{navi zrna se formiraat i niz celiot klas.

Osnovnite razliki pome|u mekata i tvrdata p~enica prika`ani se vo tab.3= i sl. 3 i 4.

Tab.3 Osnovni razliki me|u mekata i tvrdata p~enica

RAZLIKI= VO:	MEKA P^= ENICA	TVRDA P= ^ENICA
Klas (f= orma)	cilindr= i~na, bez osilki ili osilki pomali od klasot	prizmat= i~na, so osilki sekoga{ podolgi od klasot
Steblo = (posledna internodija)	prazna-= {uplikava	ispolne= ta so sr`
Zrno (g= olemina)	sitno d= o sredno krupno	krupno = izdol`eno
Zrno (p= resek)	bra{nas= t do staklest	stakles= t
Zrno (b= oja)	crveno = ili belo	`olteni= kavo, zlatno-`olta boja

Sl.3. Razliki vo klasot

&nbs= p;

= &nb= sp;

Vo polnata zrelost kaj tv= rdata p~enica, koga ima ~esti vrne`i i visoka relativna vla`nost, proniknuvaweto = mo`e da bide i nad 50%.

&n= bsp; Periodot na miruvawe kaj tvrdata p~enica e pokratok od mekata.

5. KARAKTERISTIKI NA KVALITETOT NA TVRDATA P^ENICA I BRA[NOTO &= nbsp;

&= nbsp; Tvrdata p~enica i genetski se razlikuva od mekata. Tvrdata p~enica vo genetskata struktura ima dva genoma A.B. odnosno taa ima 14 hromozomi, za razlika od mekata p~enica koja ima tri gen= omi A.B.= D. so 21 hromozomi. Po pat na genets= ki analizi e utvrdeno deka genomot D {to go ima mekata p~enica, nosi geni koi se odgovorni za tehnolo{kiot kvalitet = na bra{noto pri proizvodstvoto na leb od mekata p~enica. Tvrdata p~enica poradi nedostigot na genot D vo genetskata struktura taa gi nema tehnolo{kite svojstva kako mekata za proizvodstvo na leb. Bra{noto od tvrdata p~enica e o{tro, kako griz, te{ko = se zamesuva i lebot e mnogu tro{liv, zatoa se koristi za testenini.=

&= nbsp; Po pravilo, site zrnesti kulturi, koj se melat podle`at na nekoi osnovni kriteriumi za kvalitet, a posebno onie koj se prerabotuvaat vo industriskite mlinovi. I pokraj toa {to tvrdata p~enica ne e predmet na berzanski izve{tai taa e roba koja na me|unarodniot pazar ima svoe minimalno nivo na tehnolo{ki kvalitet definirano sprema baraweto na Evropa, SAD, Kanada i ponekoga{ spre= ma barawata na severnoafri~kite zemji. Kriteriumite na kvalitetot se tesno pov= rzani so namenata, zna~i za proizvodstvo na krupici za testenini ili za proizvods= tvo na gris.

&= nbsp; Vo zemjite na Evropskata unija definiran e takanare~en minimum na kvalitet= na tvrda p~enica vo promet (7). Vo tri stavki obraboteni se zdravstvenata ispravnost, vlijanieto na primesite i {to se smeta za primesa vo probata, k= ako i grani~nata hektolitarska masa.

1. Tvrda p~enica, so prose~no dobar kvalitet e komercionalno zdrava, bez bilo kakva vidliva zabele{ka, bez `ivi insekti, amber-`olta do temno-`olta boja, suva, staklava so proziren ro`est izgled na popre~en presek na zrnoto= i kvalitet identi~en na prose~niot kvalitet na tvrdata p~enica po`neana vo Evropskata unija pod normalni uslovi.

2. Vkupno dozvoleniot procent na materii koi se razlikuvaat od zdravata= tvrda p~enica iznesuva 25%, od {to e dozvoleno:

a.&n= bsp; bra{navi zrna, duri i delimi~no, kako i zrna na meka p~enica: ne pove}e od 20%, so maksi-malno u~estvo na zrna od meka p~enica od 4%,

b. kr{eni zrna; 2%

v. zrna na tvrda p~enica koi se tretiraat kako primesi; 1,5% (vklu~uvaj}i zrna o{te= teni od toplina, zrna na drugi `ita, zrna o{teteni od insekti, zrna so temna to~= ka i zrna valkani so glamnica),

g. prorteni zrna; 0,5%,

d. strani materii; 0,5% (vklu~uvaj}i gi i plevelnite semiwa, muvlosani zrna, primesi = kako {to se glamni~avite, zrna valkani so glamna, mrtvi insekti i nivni delovi).=

3. Hektolitarska masa; 78 kg/hl.

Vo ramkata na ovie evropski propisi stojat navedeni i postapkite za ocena na zrnestata masa. Posebno se naglasuva deka hektolitarskata masa e od golemo zna~ewe za procentot na prinos na krupici. Imeno ovaj pokazatel se smeta ka= ko merka na gustinata na zrnestata masa, koja e vo direktna korelacija so zdravstvenata sostojba na zrnoto, staklavosta i ekstatibilnosta. Drug faktor koj e obratno proporcionalen na prinosot na krupici e koli~inata na bra{nav= ite zrna. Del od zemjite na E.U insistiraat i na sodr`inata na pepel vo zrnoto, bidej}i imaat propisi za ni= voto na sodr`inata na krupici (Italija dozvoluva do 0,9% na s.m.).

&n= bsp;

6. SORTI NA TVRDA P^ENICA

= ; Postojat zimski i proletni sorti na tvrda p~enica.&= nbsp;

So sozdavaweto na na{i no= vi sorti tvrda p~enica koi se odlikuvaat so povisoka rodnost i otpornost na niski temperaturi postoi tendencija za nivno {irewe.

= ; Dosega se priznati pove}e od 20 makedonski sorti na zimska tvrda p~enica kako: Ilinden, Mihaila, Nika, Ov~epolka, Kitka, Mina, Strumi~anka, Kavadarka, Oli, Nena, Ana, Sirma, Sandra, Ela, Tina, Skopska rana, Boka, Struma<= /st1:place>, [ara, Iva, Milena, Taga, Durumka, Angela, Pobeda i Toma.

Od proletnata tvrda p~enica priznata e sortata Marta.=

Od stranskite odobreni sorti zimska tvrda p~enica odobrena e sortata Vind= ur (Vindur).

Kako pova`ni gi izdvojuvame slednite:

Mina var. affine. Visina na stebloto 80,5 sm<= span lang=3DFR style=3D'font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:FR'>, k<= /span>lasot e bel so beli osilki, hektol= itarska masa 81 kg. a masata na 1000 zrna e 55 g. Otporna na polegnuvawe so genetski potenci= jal okolu 8 toni/ha. Optimalen rok za seidba 25 oktomvr= i. Seidbena norma 600 ^{,rtlivi
zrna na m². Podnesuva visoka agrotehnika}

Iva var. mureiense. Visina na stebloto 77 sm, k<= /span>lasot e crven so crveni osilki, hektolitarska masa 80 kg. a masata na 1000 zrna e 50 g. Otporna e na polegnuvawe, so genetski potencijal okolu 8,5 toni/ha. Optimalen = rok za seidba 25 oktomvri. Seidbena norma 600&nbs= p; ^,rtlivi zrna na m². Podnesuva visoka agrotehni= ka.

Durumka var. affine. Visina na stebloto 84,2 sm<= span lang=3DDE style=3D'font-family:"Times New Roman";mso-ansi-language:DE'>, k<= /span>lasot e bel so dolgi osilki, hekto= litarska masa 84 kg. a masata na 1000 zrna e 44,5 g. Otporna e na polegnuvawe, so genetski potencijal nad 8,5 toni/ha. Optimalen rok za seidba 2 dekada na oktomvri. Seidbena norma 550 ^,rtlivi zrna n= a m². Podnesuva visoka agrotehnika. Ovaa sorta mo`e da se see i naprolet od krajo= t na fevruari i po~etokot na mart, so seidbena norma od 650 ^,rtlivi z= rna na m².

Marta. var. affine. Tipi~no proletna sorta so vegetacionen perio= d od okolu 95 dena. Optimalen rok za seidba e po~etokot na mart, so seidbena nor= ma od 600 ^,rtlivi zrna na m². Ima nisko steblo, otporna = na polegnuvawe i dava visoki prinosi nad 5 toni/ha.

7. AGROTEHNIKA

&= nbsp; I vo proizvodstvoto na tvrdata p~e= nica agrotehni~kite merki se isti kako i za mekata kako po odnos na predkulturat= a, osnovnata i predseidbena obrabotka taka i po odnos na merkite na za{tita od bolesti, {tetnici i pleveli. = So ogled na toa deka tvrdata p~enica e poneotporna na polegnuvawe a pogolem br= oj od sortite imaat visoko steblo treba da se vnimava pri izborot na po~vata. = Do kolku se see na mnogu plodnite po~vi treba da se vnimava na |ubreweto a pos= ebno pri primenata na azotnite |ubriva. Osnovnoto |ubrewe pri povolni klimatski uslovi ja zgolemuva produktivnosta na klasot.

O= ptimalniot rok za esenskite sorti e vtorata , a za pogolem broj e tretata dekada na me= sec oktomvri. Za proletnite (ili fakultativni) sorti seidbata e vo po~etokot na mesec mart i istata da zavr{i do sredinata na mesecot. Pokasnata proletna s= eidba, a posebno seidbata vo april za tvrdata p~enica e rizi~na, bidej}i nema optimalni uslovi za minuvawe na temperaturniot stadium, taka {to pogolem br= oj rastenija samo bratat a ne formiraat klas.

Seidbenata norma zavisi od sortata i istata se dvi`i od 500 ^{,rtlivi
zrna na m² kaj sortata Toma do 650 ^,rtlivi zrna kaj
sortata Skopska rana, no kaj najgolem broj sorti se dvi`i 600 ^,r=
tlivi
zrna na m². <=
/o:p>}

@etvata na p~enicata se vr{i koga zrnoto navleze vo svojata celosna zrelost, odnosno pri vla`nost koja ovozmo`uva skladirawe a da ne e povisoka= od 13%. @etvata treba da se izvr{i vo {to pokratok rok bidej}i i pokraj toa {to tvrdata p~enica e otporna na osipuvawe, pri po~esti vrne`i i pogolema relat= ivna vla`nost mo`e da prorti i do 50%, so {to se gubi na prinosot i kvalitetot.<= o:p>

M-r Cvetan Jovanovsk= i